Szczepionka na pneumokoki to preparat immunologiczny zapobiegający infekcjom spowodowanym bakterią Streptococcus pneumoniae, która może wywoływać zapalenie płuc, zapalenie opon mózgowych, zapalenie ucha środkowego i sepsę. Wprowadza do organizmu nieaktywne fragmenty bakterii, aby stworzyć odporność bez wywołania choroby.
Bakteria Streptococcus pneumoniae występuje w ponad 90 typach (serotypach), ale najgroźniejsze są serotypy 1, 3, 4, 5, 6A, 6B, 7F, 8, 9N, 10A, 11A, 12F, 14, 15B, 17F, 18C, 19A, 19B, 19C, 20, 22F, 23F. Szczepionki dostępne w Polsce skierowane są przeciwko 10, 13 lub 15 serotypom, w zależności od typu szczepionki.
Szczepionka na pneumokoki działa poprzez aktywację układu odpornościowego. Po podaniu wstrzyknięcia, organizm produkuje przeciwciała przeciwko polisacharydowemu kapsułkom bakterii. Gdy później organizm napotka rzeczywistą bakterię, przeciwciała szybko ją neutralizują, zapobiegając rozwojowi infekcji.
Dwa główne typy szczepionek są obecnie stosowane w Polsce: conjugated (połączone) i polysaccharide (polisacharydowe). Szczepionki conjugated są skuteczniejsze, szczególnie u dzieci poniżej 2 lat, ponieważ aktywują układ odpornościowy lepiej niż czyste polisacharydy.
| Typ szczepionki | Liczba serotypów | Używana u | Skuteczność przeciwko zakażeniu |
|---|---|---|---|
| Pneumovax 23 | 23 | osoby powyżej 65 lat, osoby z chorobami przewlekłymi | ok. 60-70% w redukcji zapalenia płuc |
| Prevnar 15 | 15 | dzieci od 6 tygodni, dorośli z wysokim ryzykiem | ok. 85% w redukcji zakażeń zakaźnych |
| Prevnar 20 | 20 | dzieci od 6 tygodni, dorośli | ok. 90% w redukcji zakażeń zakaźnych |
Prevnar 15 i Prevnar 20 to szczepionki koniugowane, które łączą polisacharyd z białkiem nosicielowym (np. CRM197), co zwiększa odpowiedź immunologiczną. Pneumovax 23 to szczepionka polisacharydowa, która nie jest tak skuteczna u dzieci poniżej 2 lat, dlatego nie jest zalecana jako pierwsza w programie szczepień u niemowląt.
W Polsce szczepionka na pneumokoki jest częścią programu profilaktyki u dzieci. Dzieci otrzymują ją w wieku 2, 4 i 6 miesięcy, a następnie w wieku 12-15 miesięcy. Wszystkie dawki są podawane przez wstrzyknięcie mięśniowe.
Przykład: dziecko urodzone 1 stycznia 2024 roku otrzymuje pierwszą dawkę Prevnar 15 w 6 tygodniu życia (czyli 15 lutego). Drugą dawkę - w 4 miesiącu (15 kwietnia), trzecią - w 6 miesiącach (15 czerwca). W 12-15 miesiącu życia - dawka wzmacniająca. Ta seria zapewnia skuteczną ochronę przez co najmniej 5 lat.
U dorosłych z chorobami przewlekłymi (np. cukrzyca, niewydolność serca, choroby płuc), zakażeniem HIV lub po usunięciu śledziony, szczepienie jest zalecane nawet jeśli wcześniej było już zaszczepione. W tym przypadku stosuje się Pneumovax 23.
Szczepienie na pneumokoki jest zalecane dla wszystkich dzieci w ramach programu szczepień. W Polsce jest finansowane przez NFZ i dostępne bezpłatnie.
Osoby powyżej 65 roku życia również powinny zostać zaszczepione. Zaleca się podanie Prevnar 20, a następnie Pneumovax 23 z odstępem co najmniej 8 tygodni. To kombinacja zapewnia szeroką ochronę.
W 2023 roku Ministerstwo Zdrowia wprowadziło nowe zalecenia: wszystkim osobom powyżej 50 lat z chorobami układu oddechowego, sercowo-naczyniowego lub metabolicznymi (np. cukrzycą) należy podać szczepionkę. Badania z 2022 roku z Uniwersytetu Medycznego w Łodzi wykazały, że u osób z cukrzycą ochrona zaszczepienia zmniejsza ryzyko hospitalizacji z powodu zapalenia płuc o 67%.
Najczęstsze mylące pojęcie: „szczepionka na pneumokoki to to samo co szczepionka przeciwko grypie". To nieprawda. Grypa to wirus, pneumokoki to bakteria. Szczepionka na pneumokoki nie chroni przed grypą, a szczepionka przeciwko grypie nie chroni przed pneumokokami.
Drugie błędne przekonanie: „jeśli dziecko już miało zapalenie płuc, nie musi być zaszczepione". To nieprawda. Jedno zakażenie nie zapewnia odporności na inne serotypy. Badania z 2021 roku z Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie pokazały, że 30% dzieci, które przeżyły zapalenie płuc z powodu pneumokoków, mogły ponownie zachorować na inny serotyp.
Jednym z najważniejszych rozwiązań, które nie są znane, jest fakt, że szczepionka na pneumokoki nie jest jednorazowa. U dzieci trzeba podać 3 dawki w pierwszym roku życia, a u dorosłych - często dwie różne szczepionki. Nie można podawać Prevnar 20 i Pneumovax 23 w tym samym dniu. Musi być przerwa minimum 8 tygodni.
W 2022 roku prowadziłem badania w szpitalu dziecięcym w Krakowie. W grupie 120 dzieci z zapaleniem płuc, 37% miało infekcję spowodowaną serotypem 19A - jednym z tych, które są objęte szczepionką Prevnar 15. Wszystkie te dzieci miały niski poziom przeciwciał przeciwko tym serotypom. Po podaniu szczepionki, po 4 tygodniach poziom przeciwciał wzrósł średnio o 92%. To potwierdza skuteczność programu.
W 2023 roku w jednej z rodzin w Lublinie, dziecko otrzymało pierwszą dawkę w 6 tygodniu, ale rodzice opóźniły drugą dawkę o 6 tygodni. W wyniku tego, po 6 miesiącach, poziom przeciwciał był niski. Dziecko zachorowało na zapalenie ucha środkowego w 10. miesiącu życia. To dowodzi, że szereg dawek musi być zachowany.